چکیده:

کارل مارکس Karl Marx فیلسوف سوسیالیست مشرب آلمانی در سال 1818 متولد شد. او صاحب آراء و افکار تازه در اقتصاد و سیاست و اجتماع بود و یکی از موجدین مکتب سوسیالیست افراطی به‌شمار می‌آید. کتاب مشهور سرمایه Capital خلاصه‌ای است از آراء و عقاید مارکس.
سرمایه داری نظامی است تولیدی که تفاوت قاطعی با نظام های اقتصادی پیشین دارد و شامل تولید کالاها و خدماتی می شود که به طیف وسیعی از مصرف کنندگان فروخته می شوند. مارکس معتقد بود کسانی که مالک سرمایه هستند یعنی سرمایه داران، طبقه ی حاکم و توده ی جمعیت طبقه ی کارگران را تشکیل می دهند.این طبقه ی کارگر پرولتاریا نامیده می شود.
وی به دستیاری انگلس نخستین مانیفست کمونیسم را تدوین کرد و خود مؤسس اولین کنگره بین‌المللی کمونیسم (بین‌الملل اول) گردید. فلسفه او که به مارکسیسم مشهور است براساس ماتریالیسم استوار گردیده و کلیه تحولات اقتصادی و حتی تاریخی را معلول عوامل مادی می‌داند و با تمرکز سرمایه در دست عده‌ای معدود مخالف بود و رژیم سرمایه‌داری را محکوم به زوال و راه تأمین یک سیستم عادلانه را در استقرار رژیم تعاون در اقتصاد و بالا بردن ارزش کار و جانشین ساختن کار به جای سرمایه می‌داند.

مارکس در سال 1883 درگذشت.

مارکس گوناگونی دوره ها در زندگی مارکس به دو دوره تقسیم می شود: دوره ی نخست: دوره ی جوانی نام دارد که شامل 1841 تا 1847 است و نوشته های این دوره، شامل مقالات، و تحقیقات کوتاه هستند و در حیات خود مارکس منتشر شده اند.  مثل: مقدمه بر نقد فلسفه ی هگل و رساله درباره ی مسئله ی یهود.

مارکس در دوره ی دوم زندگی دو اثر دارد یکی متنی از 1859 موسوم به نقد اقتصاد سیاسی و دیگری سرمایه که شاهکار مارکس است.

تحلیل اجتماعی اقتصادی سرمایه داری از دید مارکس:

اندیشه ی مارکس تحلیل و درکی از کارکرد فعلی، ساخت کنونی و تحول ضروری جامعه ی سرمایه داری است. کنت درباره ی آنچه جامعه ی صنعتی نامید یعنی درباره ی خصایص عمده ی تمام چوامعه نوین، نظریه داشت. تضاد اساسی در اندیشه ی کنت، تضاد بین جوامعه گذشته، فئودالی، نظامی و الهی و جوامع صنعتی،نوین و علمی بود. مارکس هم به این تضاد توجه داشت و معتقد بود که جوامع نوین بر خلاف الهی و نظامی گذشته صنعتی هستند؛ اما به جای آن که تنازع میان جوامع را در مرکز توجه قرار دهد، اندیشه ی خود را بر تناقض جامعه ی سرمایه داری نوین که به عقیده ی او تناقضی است که در ذات جامعه ی مذکور وجود دارد، متمرکز می کند.

در نظام کنت، تعارض های بین کارگران و کارفرمایان از نمودهای فرعی و آن دسته از نقایص جامعه ی صنعتی که اصلاح آن ها آسان است، محسوب می شوند. اما در اندیشه ی مارکس تعارض بین کارگران و کارفرمایان یا به قول مارکسیست ها طبقه ی کارگر و سرمایه دار واقعیت عمده ی جوامع صنعتی است.

سه متن مشهور مارکس عبارتند از:

بیانیه ی کمونیستی، نقد اقتصاد سیاسی و سرمایه که از طرز تبیین، تأسیس و توضیح خصلت متخاصم نظام سرمایه داری است.

اعتقاد و اندیشه ی فکری مارکس:

1)دگرگونی نظام اجتماعی را نمی توان بر حسب عوامل  غیر اجتماعی هم چون جغرافیا، و آب و هوا بیان کرد زیرا این عوامل در برابر دگرگونی تاریخی عمده نسبتا ثابت می ماند.تکوین و پیدایش این افکار بستگی به چیزی دارد که خود از جنس اندیشه نیست. فکر تحرک نخستین نیستند، بلکه واکنش مستقیم یا تصعید یافته ی منافع مادی اند که انسان ها را به معامله با دیگران وا می دارند. مارکس رهیافت خود را از هگل و مونتسکیو می گیرد که جامعه را از نظر ساختاری یک کل متقابلا وابسته می انگارد. جوامع نه تنها کل های ساختارمندند که جامعیت های تحول یابنده هم هستند. در نتیجه مارکس متغیر مستقلی را بازمیشناسد که در نظام هگلی نقشی نداشته و این عامل اقتصادی بوده است.

2)پدیده های تاریخی که نتیجه ی تاثیرات عوامل گوناگون هستند اما در تحلیل نهایی همه ی این عوامل به جز عامل اقتصادی متغیر وابسته اند.

بیانیه ی کمونیستی متنی غیرعلمی، یک جزوه ی تبلیغاتی است که موضوع آن: نبرد طبقاتی است. خصوصیت تاریخ بشر نبرد گروه های بشری است که این گرو هها طبقات اجتماعی نام دارند. که دو خصلت از آن ها عبارتند از: 1) تخاصم ستمگران و ستمدیدگان و 2) گرایش به سمت ایجاد تنها دو جبهه در دو قطب متضاد. با این وجود جامعه ی کنونی یعنی سرمایه داری خصائصی دارد که قبلا نبوده و این خصوصیت ها تناقضاتی نیز دارند:1)بورژوازی یا طبقه ی مسلط بدون منقلب گردانیدن دائمی ابزار تولید قادر به حفظ حکومت نیست. 2) نیروهای تولیدی که نظام سوسیالیستی جامعه را به وجود آورده اند، درون جامعه ی حاضر در حال تکامل هستند.

تناقضات:

 1) نیروهای تولیدی با روابط تولیدی که ظاهرا همان روابط مالکیت و هم نحوه ی توزیع درامدها به همان آهنگ نیروهای تولیدی دگرگون نمی شوند یه به تعریفی دیگر: روابطی که انسان ضمن کاربرد موادخام وفنون موجود برای دستیابی به هدف های تولیدیشان از آن استفاده می کنند. شیوه ی تولید اقتصادی که در روابط بین انسان ها خود را نشان می دهد مستقل از فرد خاصی است و تابع اراده ها و مقصود های فردی نیست.

2)تناقض افزایش ثروت ها و ازدیاد فقر بخش اعظم جامعه در اینجا آشکار می شود. این تناقض است که سرانجام جامعه به بحرانی انقلابی کشیده خواهد شد. مزد بگیران که اکثریت جمعیت اعظم را تشکیل می دهند؛ تبدیل به طبقه ی یعنی به صورت واحدی اجتماعی که هدفش کسب قدرت و دگرگون کردن روابط اجتماعی است، خواهند آمد. انقلاب کارگر پایان طبقات خواهد بود و خصلت متخاصم جامعه ی سرمایه داری از بین خواهد رفت. خصلت متناقض جامعه ی سرمایه داری: افزایش وسایل تولید به جای آن که سطح زندگانی کارگران بالا برود، دو فرایند را موجب شده است: تکثیر روزافزون کارگران و تشدید فقر.

مارکس: با گسترش سرمایه داری به تدریج دو طبقه کارگر و سرمایه دار به وجود می آیند که نمودار امکانی از نظام ساسی و تصوری جامعه اند و طبقات اجتماعی حدواسط مثل پیشه وران، خرده بورژواها و تجار، دهقانان نه ابتکار عمل دارند و نه تحرک تاریخی.

براساس مایه های مارکسیستی در بیانیه ی کمونیستی باید 1. نظریه ی عمومی جامعه تبدیل به ماتریالیسم تاریخی شود و 2.افکار اقتصادی را مارکس افکار اصلی در سرمایه بیان کرده است.

نقد اقتصاد سیاسی مارکس:

مقدمه:

آدمیان در تولید اجتماعی هستی خویش، روابطی معین، ضروری و مستقل را به وجود آورده اند که این روابط تولیدی با درجه ی معینی از توسعه ی نیروهای تولیدی مادی تناسب دارند که مجموعه ی این روابط ساخت اقتصادی جامعه یعنی پایه ی واقعی حقوقی و سیاسی را تشکیل می دهد و با صورت های معینی از آگاهی اجتماعی همراه است. هستی اجتماعی است که آگاهی انسان را تعیین می کند که بالعکس.وقتی شرایط (مالکیت و تولید) که قبلا قالب توسعه ی نیروهای تولیدی بود و تبدیل به موانع سنگین می شود که دوران انقلاب اجتماعی آغاز می گردد و تغییر پایه ی اقتصادی واژگونی کم و بیش سریع انجام می گیرد که باید دورشته چیزها را از هم تفکیک کرد:

1)واژگونی مادی شرایط تولید اقتصادی که باید با روح دقیق و خاص علوم طبیعی متفاوت است. 2) صورت های حقوقی، سیاسی، مذهبی، هنری، ایدئولوژیکی که آدمیان در آن ها به این اختلاف آگاهی می یابند، تا نهایت سوق می دهد که روابط تولیدی بورژوایی آخرین صورت متخاصم فرایند اجتماعی تولید است.

نکات قابل توجه:

در هر جامعه دو مورد تشخیص داده می شود: 1)بنیان اقتصادی یا زیربنا که  نیروهای تولیدی انبوه هستند. و 2)روبنا که نهادحقوقی، سیاسی،ایدئولوژی و فلسفه و طرز فکرها هستند.

در مراحل انقلابی، یعنی در مراحل تناقض نیروهای تولیدی با روابط تولیدی یک طبقه به روابط تولیدی قدیم که اکنون تبدیل به مانعی در سرراه توسعه ی نیروهای تولیدی می شودو در عوض طبقه ای دیگر مترقی است و نمودار روابط تولید تازه ای است که به جای ممانعت از توسعه ی نیروهای تولیدی، افزایش این نیروها را تاحدامکان آسانتر می کند. در جامعه ی سرمایه داری، بورژوایی به مالکیت خصوصی ابزار تولید در نتیجه به نوع معینی از توزیع درامد ملی بستگی دارد.

نتیجه ی این دیالکتیک نیروها و روابط تولیدی نظریه ی انقلاب است، که انقلاب بیان ضرورتی تاریخی، روابط تولیدی سرمایه داری نخست در جامعه ی فئودالی رشد کردند.

انقلاب فرانسه وقتی بود که روابط تولیدی جدید سرمایه داری به کمال رسیده بود. قبل از آمدن انقلاب که به دوران قبل از تاریخ بشر ادامه بدهد، روابط تولیدی سوسیالیستی باید در همین جامعه تکامل یابد. مارکس: زیربنارا از روبنا تفکیک نمی کند بلکه واقعیت را در برابر آگاهی قرار می دهد، آگاهی انسان ها نیست که تعیین کننده ی واقعیت است بلکه واقعیت اجتماعی است که آگاهی آنان را تعیین می کند. که امروزه جامعه شناسی شناخت نام دارد.

جامعه شناسی معرفت:

1)مارکس در صددبرامدن همبستگی بین فلسفه ها و افکار و ساختارهای اجتماعی عینی که زمینه ی پیدایش افکار هستندشد. 2)بعد از اثبات همبستگی، روش هایی را به تحلیل می کشد که نظام های عقاید از طریق آن ها با پایگاه های اجتماعی و به ویژه با پایگاه های طبقاتی هواداران این عقاید وابستگی یابد و اثبات نسبی بودن عقاید را بیان کند.

3)کوشید تا نظم این افکار را بر حسب کارکردهایش تبیین کندو اندیشه ی افراد را به نقش های اجتماعی و پایگاه های طبقاتی شان مرتبط سازد. 4)مارکس: افکار را باید به اوضاع زندگی و موقعیت تاریخی کسانی ارتباط داد که به آن افکار افکار معتقدند. مثال: کافی نیست بگوییم افکار نویسندگان بورژوا، همان فکر بورژوازی اند، باید میان افکاری که در آغاز بورژوازی بودند و افکاری که در اوج این عصر به وجود آمدند؛ تمایزهایی قائل شد. مفاهیم فایده گرای هلویتوس با مفاهیم به کاررفته در استوارت میل و جرمی بنتام با هم متفاوت هستند.

آخرین مایه ی موجود در این رساله : مارکس از 4 نظام تاریخی اقتصادی نام می برد یا به قول خود 4شیوه ی تولید: 1)آسیایی، 2)باستانی، 3)فئودالی و 4)بورژوایی.

شیوه ی تولید باستانی، فئودالی و بورژوایی در تاریخ غرب دیده می شود که خصیصه ی باستانی: بردگی؛ فئودالی: بندگی؛ و بورژوایی: مزدوری است. بورژوایی آخرین ساختار اجتماعی تنازع دار است که در شیوه ی تولید سوسیالیستی یعنی در بین تولیدکنندگان هم بسته، دیگر استثمار انسان به انسان است.

شیوه ی آسیایی خصوصیتش تبعیت عموم زحمتکشان از دولت است. ساخت اجتماعی به معنای غربی نبرد طبقاتی دیده نمی شود؛ بلکه خصوصیت آن این است که همه ی جامعه تحت استثمار دولت یا طبقه ی دیوانیان( بوروکراتیک ) قرار دارد.

سرمایه:

سرمایه به دو نحو تعبیر شده است: به عقیده ی بعضی مثل شومپتر، سرمایه اساسا کتابی است در زمینه ی اقتصاد علمی و فاقد هر گونه نتایج فلسفی.به عقیده ی بعضی دیگر مثل پربیگو سرمایه به قسمی تحلیل نمودشناختی و هستی نگر از اقتصاد است و آن فصولی که به تعبیر فلسفی در می آیند، مثلا فصل بت کالا، در حکم کلید اندیشه ی مارکس است.درک کارکرد سرمایه داری باید سبب درک این نکته گردد که چرا آدمیان در نظام مالکیت خصوصی استثمار می شوند و چرا این نظام به دلیل تناقض های خود محکوم است که به سوی انقلابی که اساس آن را بر هم خواهد زد تحول می یابد. سرمایه یک کتاب اقتصاد است که در عین حال نوعی جامعه شناسی سرمایه داری و نوعی تاریخ فلسفی بشریت است، بشریتی که تا پایان عصر پیش از تاریخ خویش همچنان گرفتار تنازعات خود خواهند بود. اولین موضوع مهم سرمایه این است که ذات سرمایه داری، نخست و قبل از هرچیز جستجوی سود است. از نظر مارکس: ارزش اضافی عبارت است از مقدار کار یا ارزشی که کارگر، اضافه بر مدت لازم کار، یعنی اضافه بر مدت زمانی که برای تولید ارزشی معادل با ارزش مزد خویش لازم دارد، تولید می کند. این نظریه دو نقش دارد: نقش علمی و نقش اخلاقی و تقارن این دو سبب درخشش مارکسیسم شده است.

موضوع کتاب دوم، گردش سرمایه است که انگلس دستنویس های مارکس را بعد از مرگش منتشر کرده است. سومین کتاب پیش طرحی از نظریه ی تحول نظام سرمایه داری بر اساس تحلیل ساخت و کارکرد خود این نظام است.

کارمارکس تأثیر پردامنه ای بر دنیای سده ی بیستم داشت. تا همین اواخر بیش از یک سوم جمعیت زمین در جوامعی مثل اتحاد شوروی و اروپای شرقی زندگی می کردند که حکومت های آن ها ادعا می کردند از اندیشه های مارکس الهام گرفته اند.

منابع:

سیری در جامعه شناسی. ریمون آرون

نظریه های جامعه شناسی. کوزر

نظریه های جامعه شناسی. جورج ریتزر

جامعه شناسی. آنتونی گیدنز